Tomaszów Lubelski

Tomaszów lubelski to podobno najbardziej zachmurzone miasto Roztocza ( przeciętne zachmurzenie nieba 66 – 68% ), ale nie należy temu zbytnio wierzyć. Jest to również największe miasto w granicach geograficznych tego regionu w Polsce ( 21,4 tys. mieszkańców w 2002 r. ). Centrum miasta znajduje się na Roztoczu Środkowym, po prawej stronie rzeki Sołokiji, która jest tu niewielkim strumieniem, na wysokości ok. 275 m n.p.m. Miejscowość założona została przez kanclerza Jana Zamoyskiego ok. 1590 roku na terenie wsi Rogóźno, istniejącej już prawdopodobnie w 1422 roku. Nazwa nowo założonej osady brzmiała Jelitowo. Pochodzi ona od herbu Zamoyskich „Jelita” ( obecnego także w herbie miasta ). W 1595 r. została zmieniona na Tomaszów, od imienia syna kanclerza. Z 1609 r. pochodzą pierwsze informacje o budowie miasta, jednak jego przywilej lokacyjny wydał Tomasz Zamoyski dopiero 25 V 1621 r. Twórcą planu miasta jest Bernardo Morando – ten sam, który wcześniej zaprojektował Zamość. Centralne miejsce zajmuje kwadratowy rynek, z którego na cztery strony świata odchodzą ulice prowadzące w kierunku Zamościa, Lwowa, Szczebrzeszyna i Sokala. Do nich, w równych odstępach, wytyczono prostopadłe drogi. W rezultacie pomiędzy nimi powstały prostokąty zabudowy. Tomaszów składał się wtedy z czterech przedmieść i miasta właściwego, stanowiącego regularny sześciobok otoczony wałem z fosą. Cała okolica otoczona jest licznymi pomnikami przyrody oraz licznymi zabytkami. W Tomaszowie naprawdę warto jest zwiedzić : Renesansowy Rynek Solny, kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryii Pannie z 1627 roku, cerkiew prawosławna pod wezwaniem św. Mikołaja Cudotwórczego z 1889 roku, grobowiec rodziny Bujalskich i Bohlerów z przełomu XIX i XX wieku, „Herbaciarnia” z 1895 roku, pomnik poświęcony bohaterom walk o Tomaszów Lubelski, pomnik ku czci generała Tadeusza Piskora. Nadleśnictwo Tomaszów jest jednym z najdalej wysuniętych na południowy wschód Nadleśnictw podlegających Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Lublinie. Podzielone jest na dwa obręby leśne: Lubycza Królewska i Tomaszów. Pierwszy z nich zajmuje południową część obszaru Nadleśnictwa ( około 46 % powierzchni ), a drugi część północną ( około 54 % powierzchni ). Obszar Nadleśnictwa Tomaszów leży w południowo – wschodniej części województwa lubelskiego i północno – wschodniej części województwa podkarpackiego. W granicach województwa lubelskiego położony jest w powiecie zamojskim w obrębie gmin : Komarów, Krasnobród, Łabunie, Miączyn, Sitno; w powiecie tomaszowskim w obrębie gmin: Jarczów, Krynice, Lubycza Królewska, Łaszczów, Rachanie, Tarnawatka, Tyszowce, Tomaszów Lubelski, Bełżec, Susiec oraz w zasięgu miasta Tomaszów Lubelski. Natomiast w województwie podkarpackim w powiecie lubaczowskim na terenie gminy Horyniec. Tomaszów Lubelski posiada 3 parafie rzymskokatolickie, wchodzące w skład 2 dekanatów : Tomaszów – Północ i Tomaszów – Południe, należących do diecezji zamojsko-lubaczowskiej. W mieście znajduje się prawosławna cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy, zbór Kościoła Zielonoświątkowego w RP oraz zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”, a także zbór Świadków Jehowy z Salą Królestwa.

Tomaszów Lubelski jest głównie kojarzony z tym pięknym drewnianym kościółkiem, gdyż jest to jeden z najważniejszych zabytków (szczególnie w dziedzinie drewnianych budowli) w Polsce. Szczególne w tym kościele jest to, że w baroku postanowiono wznieść typową dla tej epoki świątynię z przepychem właśnie w drewnie. W 1910 r. chciano go rozebrać, na szczęście do tego nie doszło i możemy podziwiać ten piękny sakralny zabytek. Kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny bardzo łatwo znaleźć w Tomaszowie, gdyż trafimy tam jedną z dróg prowadzących od Rynku. A kogokolwiek zapytamy jak tam iść to możemy być pewni, że każdy wytłumaczy nam drogę. Tomaszowianie są bardzo dumni, że właśnie w ich mieście znajduje się tak cenny zabytek.
Budowę Kościoła rozpoczęto już w 1627 roku. Na budowę kościoła wybrano drzewo modrzewiowe. Do powstania kościoła przyczynił się Tomasz Zamojski, któremu Tomaszowianie zawdzięczają prawa miejskie i najprawdopodobniej nazwę miasta. Kościół powstawał przez 2 lata. W 1727 roku świątynia została przebudowana a to za sprawą Michała Zamojskiego. Kościół ma aż trzy nawy i wybudowano dwie wieże. Na chórze można zauważyć dawny herb rodu Zamojskich, którzy wspaniale wpisali się na karty zarówno tego kościoła jak i całego miasta.
Część wyposażenia kościelnego, które do dziś możemy podziwiać, pochodzi najprawdopodobniej z kościoła trynitarzy (wnioski wyciągnęli znawcy sztuki sakralnej, gdyż trynitarze w bardzo charakterystyczny sposób dekorowali swoje świątynie).
Do świątyni przybywają pielgrzymi, którzy chcą skorzystać z łask, jakie niesie ze sobą obraz Matki Bożej Szkaplerznej z Dzieciątkiem znajdujący w samym centrum ołtarza. Obraz jest niezwykle piękny i powstał już około roku 1650. Przedstawia Matkę Bożą, która trzyma na rękach maleńkiego Jezusa, w prawej zaś dłoni ma szkaplerz. Z obrazem tym związana jest ciekawa legenda, choć większość pielgrzymów wierzy, iż ta historia wydarzyła się naprawdę. Obraz ten powstał na zlecenie trynitarzy, którzy umieścili go w swojej kapliczce. W trakcie potopu szwedzkiego postanowiono całkowicie zniszczyć ten obiekt. Tak też się stało, Szwedzi spalili kapliczkę, ale jeden z nich zabrał obraz ze sobą (podobno włożył ją pod siodło). Obraz jednak w żaden sposób nie przydał się Szwedowi i po przebyciu niewielkiego odcinka drogi porzucił go. Obraz Matki Bożej Szkaplerznej odnalazły potem mieszkanki Tomaszowa, które się nim zaopiekowały. W późniejszych latach obraz wędrował i przechowywano go w różnych miastach, był między innymi w Zamościu i Lwowie. Po wojnie polsko- tureckiej obraz Matki Bożej Szkaplerznej na stałe powrócił do Tomaszowa Lubelskiego. Zaopiekowali się nim oczywiście trynitarze, którzy umieścili obraz w tzw. „kościele na piasku”. Jednak wkrótce po tym ich zakon uległ kasacji i obraz już na stałe przeniesiono do drewnianego kościółka, w którym przebywa do dziś. W 1994 roku koronowano obraz.
Cenną relikwią kościoła są szczątki Św. Feliksa, który był patronem trynitarzy. Warta uwagi jest także XVII- wieczna dzwonnica.

Historia Tomaszowa Lubelskiego zaczyna się w pierwszych latach XVII wieku. Początkowo nad rzeką Sołokiją powstała osada, która w 1613 roku dostała nazwę Tomaszów. Osiem lat później, w 1621 roku, za zgodą i potwierdzeniem króla Zygmunta III Wazy osada otrzymała prawa miejskie. Władca ten nadał także miastu przywilej składowania soli. Od początków istnienia na jego rozwój wpływało korzystne położenie. Leżało bowiem na szlaku prowadzącym z centrum kraju ku kresom wschodnim. Dzięki temu chętnie osiedlali się tutaj kaletnicy, garncarze, kowale, ślusarze czy kotlarze. Druga połowa XVII wieku przyniosła miastu same nieszczęścia: odczuwalne skutki wojen ze Szwedami, liczne epidemie, które dziesiątkowały Tomaszów, walki o sukcesję czy grabieże. Wskutek rozbiorów w XVIII wieku, miasto znalazło się w posiadaniu austriackim. Dawne znaczenie odzyskano dopiero w czasie powstań: listopadowego i styczniowego kiedy to Tomaszów Lubelski pełnił ważną funkcję strategiczną. Formowano tutaj także pułki ochotnicze. W 1809 roku miasto włączono do Księstwa Warszawskiego a sześć lat później do Królestwa Polskiego. Miasto nadal rozwijało się. Powstawały kolejne fabryki, wśród których dużą popularnością cieszyła się ta prowadzona przez Żydów. Produkowano w niej alkohole, takie jak wódki, maliniaki czy miody.
Okres I wojny światowej zapisał się na kartach historii miasta przede wszystkim bitwą do jakiej doszło pomiędzy wojskami rosyjskimi a austriackimi. Niedługo po odzyskaniu niepodległości i późniejszej wojnie bolszewickiej (wydarzenie to zostało upamiętnione pomnikiem) Tomaszów Lubelski miał zaszczyt gościć marszałka Józefa Piłsudskiego. Nadeszły lepsze czasy. W znacznym stopniu rozbudowano szpital miejski, do architektury miasta dopisały się hale targowe, budynek władz powiatowych oraz szkoła. Wydawano nawet lokalną, samorządową gazetę pt. „Ziemia Tomaszowska”.
Druga wojna światowa nie była już tak łaskawa dla Tomaszowa Lubelskiego. 7 września 1939 roku miasto zostało zbombardowane przez niemieckie samoloty. Kilka dni później rozegrano bitwę polsko-niemiecką, przegraną przez armię polską. Hitlerowcy zorganizowali tutaj żydowskie getto. Życia pozbawionych została prawie połowa mieszkańców. Niemal całkowitemu zniszczeniu uległa zachodnia część miasta, nie przetrwała także synagoga z XVII wieku. Tomaszowianie brali udział w licznych walkach z wrogiem, aż do 1944 roku kiedy wkroczyły tu oddziały I Frontu Ukraińskiego. Do 1965 roku istniało w Tomaszowie Lubelskim więzienie NKWD i UB. Nosiło ono nazwę „Smoczej Jamy”.
Po tragicznych latach wojny, w latach 50. zaczęto mozolną i skomplikowaną odbudowę miasta. Dobudowano także kilkadziesiąt zupełnie nowych budynków.
Obecnie w mieście funkcjonuje wiele instytucji na czele z Wydziałem Zamiejscowym Nauk Prawnych i Ekonomicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Tomaszów Lubelski jest także ważnym ośrodkiem turystycznym Roztocza. W okolicach zostało utworzonych wiele szlaków rowerowych, pieszych czy konnych. W żadnym przypadku nie należy martwić się zakwaterowaniem. Do dyspozycji mamy tu liczne gospodarstwa agroturystyczne, których w ostatnich latach ciągle przybywa.

Powstanie Tomaszowa Lubelskiego datuje się na pierwsze lata XVII wieku a wszystko to za sprawą Jana Zamojskiego, który postanowił założyć miasto nad rzeką Sołokiją. Początkowo miasto nosiło nazwę Jelitowo, ale już po kilku latach w 1613 roku zmieniono nazwę na Tomaszów (ta nazwa pochodzi najprawdopodobniej od Tomasza Zamojskiego, dzięki któremu miasto w późniejszym czasie uzyskało prawa miejskie).
Miasto szybko się rozwijało, a to głównie dzięki szlakowi handlowemu, który przechodził przez Tomaszów. Wszystko to sprawiło, że miasto uzyskało doskonałe połączenia na południowy- wschód. Wraz z prawami miejskimi miast dostało również przywilej składowania soli. Miasto szybko się rozrastało i już w 1930 roku liczyło sobie tysiące mieszkańców, które zrzeszały się w pojawiających się nowych cechach rzemieślniczych.
Wszystko to niestety załamało się już w połowie XVII wieku w wyniku potopu szwedzkiego a także powstania Chmielnickiego. Dodatkowo w tym okresie występowały liczne epidemie, które w znacznej mierze spowodowały dużą wymieralność mieszkańców. Losy Tomaszowa później toczyły się jeszcze gorzej, po śmierci Jana Zamojskiego wszczęto spór o przejęcie miasta. W dalszych konsekwencjach doprowadziło to do jego splądrowania. To całkowicie zatrzymało wzrost miasta.
W późniejszych latach los Tomaszowa niestety nie uległ poprawie. Po rozbiorach miasto znalazło się po stronie austriackiej, która, jak wiadomo, niezbyt dbała o rozwój polskich miast. Tuż po pierwszym rozbiorze w mieście wybuchł ogromny pożar, który dokonał ogromnych zniszczeń. Wielu władców próbowało przywrócić miastu świetność z początków jego istnienia, jednak działania były bezskuteczne, w większości za sprawą nieprzychylnej historii. W kolejnych latach Tomaszów znajdował się pod jurysdykcją Księstwa Warszawskiego czy Królestwa Kongresowego. Tomaszów próbował swych sił jako producent fajansów. Miasto stało się znane z tych wyrobów i doceniano wyrobu także za granicą. Niestety późniejsze wydarzenia historyczne przerwały dobrą passę w produkcji fajansów.
W trakcie powstań XIX- wiecznych miasto było niezwykle istotne dla powstańców, stąd próby przejmowania go. Na krótko udało się tego dokonać powstańcom styczniowym, ale w konsekwencji skończyło się to zabiciem wielu mieszkańców i zniszczeniem miasta. Każde w powstań odcisnęło swój ślad w historii miasta.
Po I wojnie światowej do wyzwolonego miasta przybył Józef Piłsudski. Dzięki odzyskanej wolności miasto zaczęło wracać do swoich tradycji i postawiło na rozwój. Udało odbudować się wszystkie zniszczenia i przywrócić świetność miastu. W trakcie lat międzywojnia wydawano w Tomaszowie gazetę lokalną o tytule „Ziemia Tomaszowska”.
Niestety przyszła II wojna światowa, w trakcie której Tomaszów nie miał tyle szczęścia. Miasto było pod okupacją niemiecką, w trakcie której wymordowano połowę ludności. Po zakończeniu wojny zabrano się za odbudowę miasta. W późniejszych latach zadbano także o dalszy rozkwit miasta. Prace uświetniające Tomaszów Lubelski trwają do dzisiaj.