Tomaszów Lubelski

„Czajnia” to miejsce, które każdemu powinno kojarzyć się z Tomaszowem Lubelskim. Bardzo łatwo ją rozpoznamy, a dotrzemy do niej idąc od Rynku w stronę cerkwi. Jak sama nazwa wskazuje to była to kiedyś herbaciarnia. Założono ją z okazji koronacji cara Mikołaja II i dzięki temu Tomaszów Lubelski uzyskał wspaniałe miejsce spotkań, kultury i historii tego miasta.
W późniejszych latach „Czajnia” przeżywała różne etapy, po herbaciarni zrobiono z tego miejsca teatr, do którego przychodziło wielu mieszkańców. Na tej scenie występowały nie tylko teatry miejscowe, ale także przyjezdne. Dzięki właśnie takim inicjatywom miasto zaczynało odżywać po długich latach zaborów i wojny. Warto dodać, że w tamtym czasie Tomaszów wyglądał bardzo biednie, wszystkie domostwa były drewniane a ludzi nie było ba nic stać. Teatr w „Czajni” obudził w nich chęć do życia.
W późniejszych latach znajdował się tutaj dworzec autobusowy. O dziwo odchodziły stąd autobusy prywatnej linii autobusowej dwa, trzy razy na tydzień. Przede wszystkim były to autobusy do Lublina czy Zamościa. Dla mieszkańców było to niezwykłe udogodnienie, że mogli w tak szybkim czasie dotrzeć do tak odległych miast. „Czajnia” zachwyca swoją architekturą, zbudowana pod koniec XIX wieku z bali drewnianych zachwyca swoim kunsztem.
Po II wojnie światowej na szczęście nie uległa znacznemu zniszczeniu. Szkoda jedynie, że po wojnie nie przywrócono jej dawnej świetności. Socjaliści po wyzwoleniu Tomaszowa postanowili stworzyć tu swój „Dom Ludowy”. Następnie stworzono tu taką świetlicę połączoną z kawiarnią a także z przystankiem PKS. Lokalni mieszkańcy otrzymali w końcu miejsce swoich spotkań a podróżujący miejsce odpoczynku, jednak także wtedy nie powrócono do wspaniałej tradycji herbaciarni. W latach 70- tych istniała tu firma produkująca odzież. „Gracja” była firmą głównie eksportową. Zakład ten sprawił, że wiele osób znalazło tu swoje miejsce pracy. Niestety w 1983 roku zakład się rozpadł. Przez wiele lat nie znaleziono pomysłu na zagospodarowanie tego miejsca. Po długich namysłach postanowiono sprzedać „Czajnię” w ręce prywatnego inwestora. I tak obecnie znajduje się tam niewielki pasaż usługowo- handlowy a na górnym piętrze chińska restauracja.
Obecnie mieszkańcy niezwykle żałują tej decyzji władz. „Czajnia” stała się wizytówką miasta i mogłaby wrócić do swojej dawnej tradycji. Gdyby urządzić ją według stylu z końca XIX wieku to na pewno zwiększyłoby to atrakcyjność Tomaszowa i każdy turysta chciałby tam wstąpić, napić się herbaty i poczuć się jak za czasów cesarza Mikołaja II. Tak czy inaczej warto się przejść tam, gdyż widoczne są stare elementy „Czajni”, które pozwolą nam sobie mniej więcej wyobrazić jak ta herbaciarnia wyglądała ponad sto lat temu.
Obecnie w Tomaszowie Lubelskim istnieje stowarzyszenie o nazwie „Czajnia”. Założyciele chcą przywrócić miastu, chociażby przez nazwę, dawną tradycję tego miejsca. Stowarzyszenie podejmuje wiele akcji charytatywnych na rzecz mieszkańców Tomaszowa i propagują „Czajnię” jako miejsce kulturowe w mieście.

Tomaszów Lubelski jest głównie kojarzony z tym pięknym drewnianym kościółkiem, gdyż jest to jeden z najważniejszych zabytków (szczególnie w dziedzinie drewnianych budowli) w Polsce. Szczególne w tym kościele jest to, że w baroku postanowiono wznieść typową dla tej epoki świątynię z przepychem właśnie w drewnie. W 1910 r. chciano go rozebrać, na szczęście do tego nie doszło i możemy podziwiać ten piękny sakralny zabytek. Kościół pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny bardzo łatwo znaleźć w Tomaszowie, gdyż trafimy tam jedną z dróg prowadzących od Rynku. A kogokolwiek zapytamy jak tam iść to możemy być pewni, że każdy wytłumaczy nam drogę. Tomaszowianie są bardzo dumni, że właśnie w ich mieście znajduje się tak cenny zabytek.
Budowę Kościoła rozpoczęto już w 1627 roku. Na budowę kościoła wybrano drzewo modrzewiowe. Do powstania kościoła przyczynił się Tomasz Zamojski, któremu Tomaszowianie zawdzięczają prawa miejskie i najprawdopodobniej nazwę miasta. Kościół powstawał przez 2 lata. W 1727 roku świątynia została przebudowana a to za sprawą Michała Zamojskiego. Kościół ma aż trzy nawy i wybudowano dwie wieże. Na chórze można zauważyć dawny herb rodu Zamojskich, którzy wspaniale wpisali się na karty zarówno tego kościoła jak i całego miasta.
Część wyposażenia kościelnego, które do dziś możemy podziwiać, pochodzi najprawdopodobniej z kościoła trynitarzy (wnioski wyciągnęli znawcy sztuki sakralnej, gdyż trynitarze w bardzo charakterystyczny sposób dekorowali swoje świątynie).
Do świątyni przybywają pielgrzymi, którzy chcą skorzystać z łask, jakie niesie ze sobą obraz Matki Bożej Szkaplerznej z Dzieciątkiem znajdujący w samym centrum ołtarza. Obraz jest niezwykle piękny i powstał już około roku 1650. Przedstawia Matkę Bożą, która trzyma na rękach maleńkiego Jezusa, w prawej zaś dłoni ma szkaplerz. Z obrazem tym związana jest ciekawa legenda, choć większość pielgrzymów wierzy, iż ta historia wydarzyła się naprawdę. Obraz ten powstał na zlecenie trynitarzy, którzy umieścili go w swojej kapliczce. W trakcie potopu szwedzkiego postanowiono całkowicie zniszczyć ten obiekt. Tak też się stało, Szwedzi spalili kapliczkę, ale jeden z nich zabrał obraz ze sobą (podobno włożył ją pod siodło). Obraz jednak w żaden sposób nie przydał się Szwedowi i po przebyciu niewielkiego odcinka drogi porzucił go. Obraz Matki Bożej Szkaplerznej odnalazły potem mieszkanki Tomaszowa, które się nim zaopiekowały. W późniejszych latach obraz wędrował i przechowywano go w różnych miastach, był między innymi w Zamościu i Lwowie. Po wojnie polsko- tureckiej obraz Matki Bożej Szkaplerznej na stałe powrócił do Tomaszowa Lubelskiego. Zaopiekowali się nim oczywiście trynitarze, którzy umieścili obraz w tzw. „kościele na piasku”. Jednak wkrótce po tym ich zakon uległ kasacji i obraz już na stałe przeniesiono do drewnianego kościółka, w którym przebywa do dziś. W 1994 roku koronowano obraz.
Cenną relikwią kościoła są szczątki Św. Feliksa, który był patronem trynitarzy. Warta uwagi jest także XVII- wieczna dzwonnica.

Istnieje wiele sposobów na zwiedzenie tego miasta, każdego robi to według własnego klucza. Jednak, żeby nie przegapić żadnej istotnej rzeczy i zabytku to warto wyznaczyć sobie konkretną trasę, której gdy będziemy się trzymać to będziemy mieć szansę zobaczyć wszystkie najważniejsze miejsca. Warto też zrobić sobie przerwy w tutejszych restauracjach i spróbować lokalnych specjałów.
Najlepiej zacząć zwiedzanie Tomaszowa od samego Rynku. Tutaj warto przyjrzeć się przede wszystkim temu zabytkowemu- renesansowemu układowi urbanistycznemu. Dalsze zwiedzanie w całości ukaże nam piękno renesansowej zabudowy. Niedaleko znajduje się Rynek Solny, który również warto zobaczyć. Jego tradycja bierze się z początków miasta, kiedy to Tomasz Zamojski nadał Tomaszowowi prawa miejskie a wraz z nimi prawo nabywania i gromadzenia soli. W narożniku Rynku znajduje się pomnik upamiętniający uchwalenie Konstytucji 3 maja. Idąc na zachód od Rynku tracimy na chwilę z oczu ten renesansowy układ urbanistyczny, gdyż ta część miasta wielokrotnie ulegała zniszczeniu.
W pobliżu Rynku znajduje się również ciekawy architektonicznie budynek Państwowej Szkoły Muzycznej. Niegdyś budynek był siedzibą straży pożarnej i powstał na początku XX wieku. Obok tego budynku zobaczymy wspaniałą cerkiew. Warto przyjrzeć się jej wnętrzu i cudownemu obrazowi Matki Bożej Szkaplerznej. Cerkiew jest szczególnie atrakcyjnym turystycznie obiektem, dla osób nie znających religii prawosławnej. Zachwycą nas tu także ręcznie pisane ikony (prawdziwe ikony się pisze, a nie maluje). Wcześniejsza cerkiew znajdowała się nieopodal i zachowała się po tym nazwa ulicy: Starocerkiewna.
Z Rynku ulicą Kościelną dojdziemy do najważniejszego zabytku Tomaszowa Lubelskiego- drewnianego kościółka z pierwszej połowy XVII wieku. Jest to jeden z najlepiej zachowanych drewnianych budynków w Polsce. W latach 90- tych odremontowano go i przywrócono mu dawną świetność, zadbano nie tylko o zewnętrzną konserwację drewna, ale także zajęto się odnowieniem wszystkich obrazów (cała odbudowa została sfinalizowana dzięki ofiarności wiernych i dofinansowania od państwa). W kościele znajdują się wspaniałe dzieła sztuki sakralnej. Obok znajduje się zabytkowa plebania z wieku XIX a także cmentarz, na którym można odnaleźć zabytkowe grobowce. Przy kościele zauważono, w trakcie prac remontowych, fragmenty murów obronnych. Obecnie władze miasta starają się odrestaurować te mury, gdyż mogłyby się stać kolejną wizytówką miasta. Wzdłuż murów obronnych odnowiono także stacje drogi krzyżowej.
Dalej przechodząc ulicą 29 maja zwróćmy uwagę na zabytkowy dom pochodzący z 1829 roku. Po drugiej stronie Rynku, nieopodal ulicy Kopernika i Lwowskiej znajduje się wspaniały pomnik Świętej Tekli z początków XVIII wieku. Warto także zapoznać się bliżej a historią wojenną Tomaszowa Lubelskiego. Na jednym z domów przy ulicy Lwowskiej powieszona jest tablica pamiątkowa, gdyż to właśnie tutaj znajdował się znany karcer „Smocza Jama”, w którym Służba Bezpieczeństwa przetrzymywała więźniów.