Tomaszów Lubelski

Tomaszów Lubelski położony jest w niezwykłym zakątku Polski nad rzeką Sołokiją. Miasto zostało założone na początku XVII wieku przez Jana Zamojskiego ze względu na położenie. Kiedy tylko spojrzymy na mapę to zobaczymy, że wszystkie tereny wokoło są niezwykle zielone. Jednak wtedy głównym argumentem było to, żeby ulokować miasto na trasie szlaku handlowego, co spowodowało szybki jego rozkwit. Szlak prowadził od Morza Bałtyckiego aż do Morza Czarnego Miasto znajduje się na niewielkim wzniesieniu, stąd wynika położenie na wysokości 275 m n.p.m. Tomaszów leży na pograniczu wspaniałych krain geograficznych, jakimi są Roztocze i Grzęda Solska. Tomaszów jest największym miastem leżącym na Roztoczu i liczy sobie obecnie 21 tysięcy mieszkańców.
Choć szlak handlowy, który przebiegał przez Tomaszów już dawno nie istnieje to jednak można zauważyć jego ślady. Tomaszów Lubelski jest dalej takim łącznikiem dla Polski i Europy Zachodniej z Europą Wschodnią. To właśnie przez to miasto trzeba zawsze przejechać, gdy zmierza się do Lwowa. Wiele autokarów właśnie tutaj się zatrzymuje w drodze do Lwowa. Tomaszów jest niezwykle pięknym miastem, dlatego warto go uwzględnić na trasie swojej wycieczki. Najlepiej zatrzymać się tu na pokrzepiający posiłek i przy okazji zwiedzić najważniejsze zabytki w trakcie spaceru po Rynku i jego okolicach. Również samo Roztocze jest często odwiedzane przez wczasowiczów uwielbiających wypoczynek na łonie natury.
Roztocze jest przepiękną zieloną krainą geograficzną, która rozciąga się od Kraśnika aż przechodzi na tereny Ukrainy i swój kres ma przy samym Lwowie. Właśnie na tych terenach stworzono Roztoczański Park Narodowy podkreślając tym samym fakt niezwykłej fauny i flory w tych okolicach. Roztocze swoje podłoże ma już z epoki kredy i to przez lata formowana tu była niezwykła architektura krajobrazu. Roztocze ze względu na swój charakter dzieli się na trzy regiony: zachodnie (gorajskie, tereny lessowe, wiele wzniesień i bardzo głębokich wąwozów), południowe (rawskie, urozmaicona rzeźba, dział wodny, dużo wód podziemnych, to tutaj obok miejscowości Zwierzyniec znajduje się słynny zwierzyniec z licznymi gatunkami zwierząt- zwierzyniec powstał już w XVI wieku, co pozwoliło na zachowanie wielu cennych gatunków) i środkowe. Na środkowym Roztoczu znajduje się właśnie Tomaszów Lubelski i dlatego nazywa się tę część tomaszowskim Roztoczem. Występuje tu wiele piasków i kamieni, możemy obserwować wiele załamań rzecznych, co znacznie uatrakcyjnia krajobraz.
Tomaszów Lubelski może się poszczycić także sąsiedztwem aż trzech parków krajobrazowych: Krasnobrodzkiego, Puszczy Solskiej i Południoworoztoczańskiego. Szczególnie ciekawy dla turystów jest Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej. Znajdują się tu wspaniałe lasy sosnowe, wśród których chowają się wydmy śródlądowe (jest dość rzadkie spotykane zjawisko na polskich terenach). Idąc wzdłuż licznie występujących tu potoków na pewno na swojej drodze napotkamy jakieś wodospady, których jest tu całe mnóstwo. Ci którzy uwielbiają przyrodę będą mogli tu podziwiać wiele rzadkich gatunków roślin i zwierząt.

Tomaszów Lubelski to nie tylko miasto ale i również cała gmina, mieszcząca się w powiecie tomaszowskim, tuż przy granicy z Ukrainą. Obecnie podlega ona pod województwo lubelskie, z kolei w czasach dawnego podziału administracyjnego w latach 1975-1998 miasto to należało do województwa zamojskiego. Geograficznie rzecz ujmując, Tomaszów Lubelski leży w krainie zwanej Roztoczem Środkowym, nad rzeką Sołokiją. Ostanie dane z czerwca zeszłego roku z Głównego Urzędu Statystycznego mówią, iż liczba mieszkańców samego miasta wynosi około dwudziestu tysięcy. Jeśli chodzi o podział miasta ze względu na demografię, większość mieszkańców stanowią tutaj kobiety – koło pięćdziesięciu dwóch procent, przy czym mężczyźni to około czterdzieści osiem procent. Z kolei powierzchnia całkowita Tomaszowa to ponad trzynaście kilometrów kwadratowych, z czego niecałe pięćdziesiąt procent stanowią użytki rolne, a dziesięć – użytki leśne. Przemysł miasta skierowany jest między innymi na środki transportu oraz artykuły spożywcze czyli przede wszystkim przetwórstwo warzyw oraz owoców. Warto wspomnieć także iż jest to idealna baza wypadowa na Roztocze, Tomaszów Lubelski jest bowiem jednym z największych miast tego obszaru. Odległości między większymi miastami takimi jak Lublin czy Rzeszów wynoszą odpowiednio 126 kilometrów oraz 140 kilometrów. Miejsce to jest oddalone o 86 kilometrów od Lwowa – prastarego miasta, będącego doskonałym miejscem na spędzenie czasu dla turystów czy wczasowiczów, którzy decydują się wypoczywać na Roztoczu. Tam też wiedzie stary trakt handlowy rozciągający się od Morza Czarnego do Morza Bałtyckiego, który skądinąd do dziś zachował swój handlowo- komunikacyjny charakter. Roztocze z kolei jest wyżynną krainą geograficzną, która rozpościera się od Kraśnika, aż między innymi po wspomniany Lwów. Niewątpliwie bliskość utworzonego na tych terenach Roztoczańskiego Parku Narodowego oddalonego od miasta o około czterdzieści kilometrów podkreśla zarówno jego walory krajoznawczo-turystyczne, zdrowotne oraz przyrodnicze. Dodatkowo, Tomaszów Lubelski usytuowany jest w otoczeniu trzech niezwykłych Parków Krajobrazowych. Jest to na przykład Park Krasnobrodzki, który porastają przede wszystkim lasy jodłowe i gdzie można podziwiać pozostałości puszczy karpackiej na wapiennych wzgórzach. Również Park Południoworoztoczański, który to zdominowany jest głównie przez olbrzymie lasy bukowe oraz sosnowe, drobne rzeczki – dopływy Sanu, a także rezerwaty przyrody wierzchowiny szczytów. Ostatnim z nich jest Puszcza Solska, obszar stanowisk wyjątkowo rzadkich roślin i zwierząt, zwartych lasów sosnowych, niepowtarzalnych wydm śródlądowych i bajecznych kaskad wodospadów. Tomaszów Lubelski nie jest może zbyt wielkim miastem, jednakże jego dogodne położenie w okolicy Roztocza oraz tamtejszych Parków czy rezerwatów upewnia nas w przekonaniu, iż jest to z pewnością miasto, które warto odwiedzić i wracać tam nie jeden raz. Szczególnie dla osób interesujących się turystyką czy rekreacją na łonie natury jest to idealny przykład miejsca godnego polecenia.

Historia Tomaszowa Lubelskiego zaczyna się w pierwszych latach XVII wieku. Początkowo nad rzeką Sołokiją powstała osada, która w 1613 roku dostała nazwę Tomaszów. Osiem lat później, w 1621 roku, za zgodą i potwierdzeniem króla Zygmunta III Wazy osada otrzymała prawa miejskie. Władca ten nadał także miastu przywilej składowania soli. Od początków istnienia na jego rozwój wpływało korzystne położenie. Leżało bowiem na szlaku prowadzącym z centrum kraju ku kresom wschodnim. Dzięki temu chętnie osiedlali się tutaj kaletnicy, garncarze, kowale, ślusarze czy kotlarze. Druga połowa XVII wieku przyniosła miastu same nieszczęścia: odczuwalne skutki wojen ze Szwedami, liczne epidemie, które dziesiątkowały Tomaszów, walki o sukcesję czy grabieże. Wskutek rozbiorów w XVIII wieku, miasto znalazło się w posiadaniu austriackim. Dawne znaczenie odzyskano dopiero w czasie powstań: listopadowego i styczniowego kiedy to Tomaszów Lubelski pełnił ważną funkcję strategiczną. Formowano tutaj także pułki ochotnicze. W 1809 roku miasto włączono do Księstwa Warszawskiego a sześć lat później do Królestwa Polskiego. Miasto nadal rozwijało się. Powstawały kolejne fabryki, wśród których dużą popularnością cieszyła się ta prowadzona przez Żydów. Produkowano w niej alkohole, takie jak wódki, maliniaki czy miody.
Okres I wojny światowej zapisał się na kartach historii miasta przede wszystkim bitwą do jakiej doszło pomiędzy wojskami rosyjskimi a austriackimi. Niedługo po odzyskaniu niepodległości i późniejszej wojnie bolszewickiej (wydarzenie to zostało upamiętnione pomnikiem) Tomaszów Lubelski miał zaszczyt gościć marszałka Józefa Piłsudskiego. Nadeszły lepsze czasy. W znacznym stopniu rozbudowano szpital miejski, do architektury miasta dopisały się hale targowe, budynek władz powiatowych oraz szkoła. Wydawano nawet lokalną, samorządową gazetę pt. „Ziemia Tomaszowska”.
Druga wojna światowa nie była już tak łaskawa dla Tomaszowa Lubelskiego. 7 września 1939 roku miasto zostało zbombardowane przez niemieckie samoloty. Kilka dni później rozegrano bitwę polsko-niemiecką, przegraną przez armię polską. Hitlerowcy zorganizowali tutaj żydowskie getto. Życia pozbawionych została prawie połowa mieszkańców. Niemal całkowitemu zniszczeniu uległa zachodnia część miasta, nie przetrwała także synagoga z XVII wieku. Tomaszowianie brali udział w licznych walkach z wrogiem, aż do 1944 roku kiedy wkroczyły tu oddziały I Frontu Ukraińskiego. Do 1965 roku istniało w Tomaszowie Lubelskim więzienie NKWD i UB. Nosiło ono nazwę „Smoczej Jamy”.
Po tragicznych latach wojny, w latach 50. zaczęto mozolną i skomplikowaną odbudowę miasta. Dobudowano także kilkadziesiąt zupełnie nowych budynków.
Obecnie w mieście funkcjonuje wiele instytucji na czele z Wydziałem Zamiejscowym Nauk Prawnych i Ekonomicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Tomaszów Lubelski jest także ważnym ośrodkiem turystycznym Roztocza. W okolicach zostało utworzonych wiele szlaków rowerowych, pieszych czy konnych. W żadnym przypadku nie należy martwić się zakwaterowaniem. Do dyspozycji mamy tu liczne gospodarstwa agroturystyczne, których w ostatnich latach ciągle przybywa.

Powstanie Tomaszowa Lubelskiego datuje się na pierwsze lata XVII wieku a wszystko to za sprawą Jana Zamojskiego, który postanowił założyć miasto nad rzeką Sołokiją. Początkowo miasto nosiło nazwę Jelitowo, ale już po kilku latach w 1613 roku zmieniono nazwę na Tomaszów (ta nazwa pochodzi najprawdopodobniej od Tomasza Zamojskiego, dzięki któremu miasto w późniejszym czasie uzyskało prawa miejskie).
Miasto szybko się rozwijało, a to głównie dzięki szlakowi handlowemu, który przechodził przez Tomaszów. Wszystko to sprawiło, że miasto uzyskało doskonałe połączenia na południowy- wschód. Wraz z prawami miejskimi miast dostało również przywilej składowania soli. Miasto szybko się rozrastało i już w 1930 roku liczyło sobie tysiące mieszkańców, które zrzeszały się w pojawiających się nowych cechach rzemieślniczych.
Wszystko to niestety załamało się już w połowie XVII wieku w wyniku potopu szwedzkiego a także powstania Chmielnickiego. Dodatkowo w tym okresie występowały liczne epidemie, które w znacznej mierze spowodowały dużą wymieralność mieszkańców. Losy Tomaszowa później toczyły się jeszcze gorzej, po śmierci Jana Zamojskiego wszczęto spór o przejęcie miasta. W dalszych konsekwencjach doprowadziło to do jego splądrowania. To całkowicie zatrzymało wzrost miasta.
W późniejszych latach los Tomaszowa niestety nie uległ poprawie. Po rozbiorach miasto znalazło się po stronie austriackiej, która, jak wiadomo, niezbyt dbała o rozwój polskich miast. Tuż po pierwszym rozbiorze w mieście wybuchł ogromny pożar, który dokonał ogromnych zniszczeń. Wielu władców próbowało przywrócić miastu świetność z początków jego istnienia, jednak działania były bezskuteczne, w większości za sprawą nieprzychylnej historii. W kolejnych latach Tomaszów znajdował się pod jurysdykcją Księstwa Warszawskiego czy Królestwa Kongresowego. Tomaszów próbował swych sił jako producent fajansów. Miasto stało się znane z tych wyrobów i doceniano wyrobu także za granicą. Niestety późniejsze wydarzenia historyczne przerwały dobrą passę w produkcji fajansów.
W trakcie powstań XIX- wiecznych miasto było niezwykle istotne dla powstańców, stąd próby przejmowania go. Na krótko udało się tego dokonać powstańcom styczniowym, ale w konsekwencji skończyło się to zabiciem wielu mieszkańców i zniszczeniem miasta. Każde w powstań odcisnęło swój ślad w historii miasta.
Po I wojnie światowej do wyzwolonego miasta przybył Józef Piłsudski. Dzięki odzyskanej wolności miasto zaczęło wracać do swoich tradycji i postawiło na rozwój. Udało odbudować się wszystkie zniszczenia i przywrócić świetność miastu. W trakcie lat międzywojnia wydawano w Tomaszowie gazetę lokalną o tytule „Ziemia Tomaszowska”.
Niestety przyszła II wojna światowa, w trakcie której Tomaszów nie miał tyle szczęścia. Miasto było pod okupacją niemiecką, w trakcie której wymordowano połowę ludności. Po zakończeniu wojny zabrano się za odbudowę miasta. W późniejszych latach zadbano także o dalszy rozkwit miasta. Prace uświetniające Tomaszów Lubelski trwają do dzisiaj.