Tomaszów Lubelski

Przy granicy z Ukrainą, w powiecie tomaszowskim, w województwie lubelskim, na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją znajduje się bardzo ciekawe i godne zainteresowania miasto o nazwie – Tomaszów Lubelski, które liczy około 20 000 mieszkańców. Powierzchnia miasta ma aktualnie około 13,30 km2. Teraz może trochę o historii powstania i rozwoju miasta. Tomaszów lubelski powstał na początku pierwszych lat XVII wieku. W tym okresie z inicjatywy kanclerza koronnego Jana Zamoyskiego powstała osada zwana Jelitowem ( nazwa pochodząca od herbu Zamoyskich, od imienia syna założyciela – Tomasza Zamoyskiego ). Nazwa została przemieniona, w 1613 roku na Tomaszów. Mając na względzie cele obronne, osada została otoczona wałami ziemi. Jej położenie miało doskonałe znaczenie dla dalszego jej rozwoju. A dlatego, że szedł tędy bardzo ważny szlak handlowy z centrum Rzeczypospolitej na jej południowo-wschodnie kresy, który pomagał mieszkańcom miasta w wielu sprawach handlowych. Tak więc mieszkańcy osady mieli sporo możliwości do wykorzystania. W 1621 roku Tomasz Zamoyski nadał osadzie miejski przywilej lokacyjny. A niedługo po tym władca nadał miastu kolejny bardzo ważny przywilej – prawo składowania soli. Wiele innych przywilejów nadawane miastu, a także kontrola i opieka nad miastem spowodowały bardzo sprawny i szybki jego rozwój. W drugiej połowie XVIII wieku strasznie wyniszczona i osłabiona Rzeczypospolita uległa sąsiednim Mocarstwom – Rosji, Prusom oraz Austrii. Tomaszów lubelski znalazł się w zaborze austriackim. Przed wybuchem I wojny światowej Tomaszów funkcjonował jako lokalny ośrodek administracji oraz garnizon wojsk cesarskich. Podczas I wojny światowej, w 1915 roku pod Tomaszowem lubelskim doszło do bitwy wojsk rosyjskich, którymi dowodził generał Ołchowa, z wojskami austriackimi, pod dowództwem feldmarszałka Mackensona. Pod koniec II wojny światowej sytuacja Tomaszowa wyglądał nieco lepiej. Już w 1939 roku samoloty państwa niemieckiego zbombardowały całe miasto. Najbardziej na tym ucierpiała jego zachodnia część, zginęło wielu mieszkańców miasta. Po wojnie Tomaszów odbudowano. Natomiast w latach sześćdziesiątych i osiemdziesiątych XX w. Tomaszów rozbudowywano. Tomaszów lubelski nie jest znanym miastem, w Polsce. Wielu ludzi mieszkających w Polsce nie słyszało o nim, ani słowa. Można tylko wywnioskować z nazwy miasta, że znajduje się gdzieś w województwie lubelskim. Osobiście uważam, że miasto jest bardzo przytulne i posiada wiele ciekawych miejsc do zwiedzania dla turystów. Jego ciekawa historia przyciąga do siebie ludzi. Czasami niewielkie miasta przyciągają większą uwagę, niż te duże, gdzie jest wiele hałasu i harmideru. Duże kolejki do punktów zwiedzania trwają bardzo długo i zniecierpliwiają. A w takich miastach jak właśnie Tomaszów lubelski są bardzo ciekawe zabytki, które nie wymagają długiego czekania w kolejkach, a zachwycą naprawdę swoją urodą oraz ciekawą historią. Zachęcam serdecznie wszystkich, i turystów i nie turystów do zwiedzenia tego niedużego, ale bardzo przytulnego miasta.

Tomaszów lubelski znajduje się w województwie lubelskim, niedaleko granicy z Ukrainą. Odległość od tego miasta do stolicy Ukrainy wynosi jedynie 86 kilometrów, natomiast do Lublina już 126 kilometrów. Tomaszów leży na Roztoczu Środkowym nad Sołokiją, czyli w krainie geograficznej o charakterze wyżynnym. Powierzchnia miasta wynosi około 13,30 km² ( użytki rolne – 48 %, użytki leśne 9 % ). Ludność wynosi około 20 000 mieszkańców. Niedaleko miasta znajduje się Roztoczański Park Narodowy, a w bliskim jego sąsiedztwie są usytuowane trzy parki krajobrazowe: Park Krasnobrodzki, który posiada przewagę lasów jodłowych, Puszcza Solska z lasami sosnowymi i wspaniałymi kaskadami wodospadów na potokach oraz mnóstwem rzadkich roślin i zwierząt oraz Park Południoworoztoczański, w którym dominują lasy bukowe i sosnowe. Miasto powstało w połowie XVII wieku z inicjatywy Jana Zamoyskiego. Przeżyło ciężkie czasy zaborów i powstań, a także poniosło wszelkie straty po I i II wojnie światowej. Nawet mimo tego doskonale się odbudowało i rozwijało. Zabytki z dawnych czasów dalej stoją w mieście. Są, to m.in : kościół pod wezwaniem Zwiastowania NMP – kościół parafialny z 1627 roku, cerkiew prawosławna pod wezwaniem św. Mikołaja z 1889 roku, willa z 1934 roku (obecnie stacja SAN-EPID ), budynek Wydziału Powiatowego Sejmiku Tomaszowskiego – budynek z 1925 roku ( obecnie Urząd Stanu Cywilnego i oddział banku ), Dom Związku Ziemian, budynek z 1930 roku ( obecnie Sąd Rejonowy ), grobowiec rodziny Bujalskich i Bohlerów z przełomu XIX i XX wieku, i wiele jeszcze innych zabytków. W Tomaszowie można też zwiedzić kilka rezerwatów przyrodniczych. Rezerwat „Skrzypny Ostrów”- w którym znajduje się ponad 20 drzew usytuowanych przy zielonym szlaku, rezerwat „Piekiełko” – będący jedynym rezerwatem geologicznym na Lubelszczyźnie, rezerwat „Czartowe Pole”- tutaj możemy podziwiać piękne przełomy rzek i wodospady. W Tomaszowie jest naprawdę bardzo dużo ciekawych i interesujących miejsc do oglądania. Miasto ma także dwie drużyny sportowe – TKS Tomasovia Tomaszów Lubelski – siatkówka kobiet oraz Tomasovia Tomaszów Lubelski – Piłka nożna mężczyzn. Tomaszów to także ośrodek akademicki. Istnieje tu Wydział Zamiejscowy Nauk Prawnych i Ekonomicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ciekawym przedsięwzięciem jest Międzynarodowy Powszechny Uniwersytet Wiedzy Ekologicznej. Interesujące jest również Muzeum Regionalne im. Janusza Petera. Znajduje się ono przy ul. Zamojskiej 2. W nim ciekawa ekspozycja regionalna, m.in. ewangeliarze cerkiewne z XIX wieku i liczne pamiątki archeologiczne. Muzeum czynne jest : wt. – pt. 9.00 – 15.30, sob. – niedz. 10.00 – 15.00. W soboty – wstęp bezpłatny. Dr Janusz Peter (1891 – 1963) był wieloletnim dyrektorem miejscowego szpitala. To właśnie dzięki jego staraniom powstało wspomniane muzeum. Był on pierwszym kustoszem muzeum, a także współorganizatorem Tomaszowskiego Towarzystwa Kulturalnego. Urodził się w miasteczku Skole, nieopodal Stryja. Studiował na wydziale lekarskim Uniwersytetu Lwowskiego. W czasie I wojny światowej służył w armii austriackiej jako lekarz batalionowy, później w polskim 14 Pułku Ułanów we Lwowie. Po przeniesieniu do cywila pracował we Lwowie, a następnie już do końca życia – w Tomaszowie.

Powstanie Tomaszowa Lubelskiego datuje się na pierwsze lata XVII wieku a wszystko to za sprawą Jana Zamojskiego, który postanowił założyć miasto nad rzeką Sołokiją. Początkowo miasto nosiło nazwę Jelitowo, ale już po kilku latach w 1613 roku zmieniono nazwę na Tomaszów (ta nazwa pochodzi najprawdopodobniej od Tomasza Zamojskiego, dzięki któremu miasto w późniejszym czasie uzyskało prawa miejskie).
Miasto szybko się rozwijało, a to głównie dzięki szlakowi handlowemu, który przechodził przez Tomaszów. Wszystko to sprawiło, że miasto uzyskało doskonałe połączenia na południowy- wschód. Wraz z prawami miejskimi miast dostało również przywilej składowania soli. Miasto szybko się rozrastało i już w 1930 roku liczyło sobie tysiące mieszkańców, które zrzeszały się w pojawiających się nowych cechach rzemieślniczych.
Wszystko to niestety załamało się już w połowie XVII wieku w wyniku potopu szwedzkiego a także powstania Chmielnickiego. Dodatkowo w tym okresie występowały liczne epidemie, które w znacznej mierze spowodowały dużą wymieralność mieszkańców. Losy Tomaszowa później toczyły się jeszcze gorzej, po śmierci Jana Zamojskiego wszczęto spór o przejęcie miasta. W dalszych konsekwencjach doprowadziło to do jego splądrowania. To całkowicie zatrzymało wzrost miasta.
W późniejszych latach los Tomaszowa niestety nie uległ poprawie. Po rozbiorach miasto znalazło się po stronie austriackiej, która, jak wiadomo, niezbyt dbała o rozwój polskich miast. Tuż po pierwszym rozbiorze w mieście wybuchł ogromny pożar, który dokonał ogromnych zniszczeń. Wielu władców próbowało przywrócić miastu świetność z początków jego istnienia, jednak działania były bezskuteczne, w większości za sprawą nieprzychylnej historii. W kolejnych latach Tomaszów znajdował się pod jurysdykcją Księstwa Warszawskiego czy Królestwa Kongresowego. Tomaszów próbował swych sił jako producent fajansów. Miasto stało się znane z tych wyrobów i doceniano wyrobu także za granicą. Niestety późniejsze wydarzenia historyczne przerwały dobrą passę w produkcji fajansów.
W trakcie powstań XIX- wiecznych miasto było niezwykle istotne dla powstańców, stąd próby przejmowania go. Na krótko udało się tego dokonać powstańcom styczniowym, ale w konsekwencji skończyło się to zabiciem wielu mieszkańców i zniszczeniem miasta. Każde w powstań odcisnęło swój ślad w historii miasta.
Po I wojnie światowej do wyzwolonego miasta przybył Józef Piłsudski. Dzięki odzyskanej wolności miasto zaczęło wracać do swoich tradycji i postawiło na rozwój. Udało odbudować się wszystkie zniszczenia i przywrócić świetność miastu. W trakcie lat międzywojnia wydawano w Tomaszowie gazetę lokalną o tytule „Ziemia Tomaszowska”.
Niestety przyszła II wojna światowa, w trakcie której Tomaszów nie miał tyle szczęścia. Miasto było pod okupacją niemiecką, w trakcie której wymordowano połowę ludności. Po zakończeniu wojny zabrano się za odbudowę miasta. W późniejszych latach zadbano także o dalszy rozkwit miasta. Prace uświetniające Tomaszów Lubelski trwają do dzisiaj.